9 mei 2007, Lelystad. Na anderhalf jaar wachten is het zover. Huurcontract getekend en het huis is van mij. Het moet alleen wel bewoonbaar gemaakt worden, want het zag er niet uit. Het startschot gaven we op vrijdagavond. Lekker de nacht doorhalen, dacht ik. Er zijn beneden wat uitgaansgelegenheden wat op zich heel vredig en gezellig is, maar deze nacht was anders. We waren met zijn drieën aan het discussiëren over van alles tot we ineens lawaai hoorden buiten. Waren daar vier agenten, drie mannen en twee vrouwen ruzie aan het maken. Terwijl een van die dames wegloopt van de agenten rent een van hen er achter aan en geeft haar een trap die je Jean-Claude van Damme in zijn goede tijd niet zag geven. En van achter ook nog!

Lege ramen

Even later stonden we beneden om de betreffende agent ter verantwoording te roepen. Tot mijn verbazing zag ik echter geen van (al) mijn buren, niet een die minstens uit het raam kijkt wat er gebeurt in zijn eigen straat. Alsof het jouw straat niet is, je woont alleen daarboven en verder heb je met niemand te maken. Het is verontrustend om te weten dat je niet op je buren kunt rekenen wanneer er zich een conflict voordoet en dat gevoel werd versterkt door het eerste gesprek met mijn buurman. Ik vertelde hem wat er gebeurd was waarop hij antwoordde: “dat is de overkant”. Ik ben in een straat gaan wonen waar het men niet deert wanneer er iets gebeurt buiten de grenzen van hun appartement. Waar ben ik beland?

Iedereen op het pleintje is constant vrolijk en natuurlijk gebeurt er eens in de zoveel tijd iets. Dat is het leven. Maar als er iets gebeurt, dan moet de straat wel bereid zijn een front te vormen. Daarmee voorkom je veel problemen en los je die (indien zij zich voordoen) sneller en effectiever op. Wat (dankzij de mobiliteit van vandaag) snel vergeten wordt is dat de primaire leefomgeving die plek is waar je ’s ochtends op staat en ’s avonds naar terugkeert. Het is je huis en daarmee je straat. De werkplek is in een omgeving waar je (bijna) niemand kent, school, de winkelstraat, de bus, de trein, de metro. Het zijn plekken waar je niemand kent en niemand zal leren kennen. Het zijn dan ook niet de plekken waar je leeft. We vertoeven de grootste gedeelten van onze dagen op plekken waar we niet leven, al zeggen we dat het ons gebied is. Onze stad. Waar woon je wordt vaak beantwoord met slechts de naam van een stad, niet een straat of een buurt, tenzij de vrager daarom vraagt. Het gevoel dat de straat waar je woont van jou is zie ik niet om mij heen. Ik zie mensen die (slechts) in een huis wonen en naar buiten gaan om te werken of iets te doen wat uiteindelijk ten goede komt voor iets of iemand ín het huis. Waar is de straat gebleven?

Dead Man Town

Om een werkelijk gevoel van veiligheid te creëren moet (bovenal) de primaire leefomgeving een prettige zijn. Een waarvan je zegt: hier ben ik graag. Ik ken mijn buren en zie hen veel. Op hen kan ik rekenen. Dat zijn de ware ingrediënten tot een veilige straat. Een straat waarin de buurman geen vreemde is en daardoor de vreemde geen probleem kan zijn. Burenrelaties zijn niet overal even goed, soms bizar dramatisch te noemen. Men kent elkaar niet eens bij naam en groeten slechts bij ontmoeting (lees: langs elkaar lopen) in de hal. Als de buurman bevroren binnen blijft en van een afstand toekijkt, dan is de vreemde zeker een bedreiging. Misschien (iets) minder als hij weet te ontdooien en 112 belt. Maar goed, tegen de tijd dat de politie op komt dagen kan het al te laat zijn. Daarnaast, de manier waarop ik de politie zaken heb zie afhandelen maakt mij ook op de hoede voor hen. Waar zij niet nodig zijn, hoeven zij niet betrokken worden. Een dergelijke situatie kan en moet opgelost worden door de mensen van de straat zelf. Bij afhandeling van het probleem kan de politie de mensen meenemen die voor vervolging in aanmerking komen.

Je buurman is de eerste die voor je hoort op te komen en zo zou jij degene moeten zijn die als eerst aanbelt en jezelf voorstelt (niet zeggend dat dit nergens voorkomt, gelukkig wel). Wat een verschil in de relatie levert dat wel niet op? Een dergelijk gebaar kan alleen warm onthaald worden, want zo is de mens als het oprechte en directe barmhartigheid ontvangt daar waar ze het nooit zal verwachten. Het is geen kwestie van of het zal gebeuren, maar dat je het laat gebeuren. Maak dat gebaar en je relatie met je buurman kan beter worden dan met menigeen.

Islam en de Buurman

Aïcha worstelde met de vraag aan welke van haar twee buren zij een cadeau moest geven waarop de profeet Mohammad antwoordde: “wiens deur het dichtst bij die van jou is.” Om maar aan te geven hoe belangrijk de buurman wordt geacht in Islam. Ook is er een overlevering waarin de profeet zegt dat een gelovige niet diegene is die zijn buik vol eet als zijn buurman honger heeft. Dit zeggende dat je hoort te weten wat er omgaat in het leven van je buurman en dat je daarom geeft en helpt als het nodig is (en jij daartoe in staat bent). De profeet leerde ons niks te klein te achtten om aan onze buren te geven.

Je hoort je buren ook aan je familie voor te stellen en hen als (zijnde) familie te beschouwen. Ook als je bijvoorbeeld een feest geeft of een etentje, een huwelijk, het maakt niet uit. Voor je iemand uitnodigt, vrienden of familie, je nodigt eerst je buren uit. Warmte en vriendelijkheid tegenover de buurman kan de relatie alleen maar goed doen. Ik heb mij eens laten vertellen dat de profeet een nare en akelige buurman had. Maakte altijd lawaai, zorgde voor onrust en maakte veel stuk. Op een gegeven moment merkte de profeet dat het al een tijdje rustig was en dat hij niks van zijn buurman had vernomen. Ervan uitgaande dat er wel iets aan de hand is klopte de profeet met al zijn barmhartigheid aan en trof hem ziek aan. De man was verdwaasd door de goedheid van zijn buurman na alles wat hij hem heeft aangedaan. De profeet heeft zelfs gezegd dat de engel Djibreel (Gabriël) hem zo bleef aanmanen zijn buren goed te behandelen dat hij het idee kreeg dat zijn buren van hem zouden kunnen erven.

Om terug te komen op waar we begonnen zijn, het is de primaire leefomgeving die je aandacht nodig heeft om jou veilig te laten voelen. Het is de relatie met je buren die de straat een kleur geven. Jou een gezicht opdat je herkent wordt. Zodat je je geen zorgen hoeft te maken. En als er zorgen zijn dan worden ze gedeeld door allen. En een klein beetje wiskundige kan wel uitrekenen dat als gewicht verdeeld wordt, dat de individuele lasten afnemen naarmate het aantal individuen toeneemt. Jij maakt je straat tot wat het is.

N.B. De profeet Mohammad heeft gezegd dat een buurman niet alleen degene is wiens deur naast die van jou is, maar dat dit tot zeven deuren ver strekt (naar alle kanten). Deze buren tot een straat makend. Zo ook wanneer ik over de buurman spreek, bedoel ik de buren in de straat.

Geen enkel individu kan alle daklozen van geld voorzien en ervoor zorgen dat ze altijd te eten hebben, maar ieder individu kan zijn steentje bijdragen. Wie geeft op een dag niet een euro uit aan iets wat eigenlijk echt niet nodig is? Als iedereen die ene euro zou uitgeven aan een dakloze, dan zou het probleem al een stuk kleiner zijn.

Drie zomers geleden in Marokko op een hete zomerdag kwam een oude vrouw met drie kleine kinderen die er uit zagen alsof ze al weken niet gedoucht hebben in het dorp om geld te vragen van mensen. Zo gaan ze alle deuren af en krijgen ze losgeld, water en eten. Ik woon in de eerste straat van een van de twee ingangen van het dorp en daar kwam ze dan ook het eerst langs. Ik heb mijn plicht gedaan en daarna zijn ze verder gegaan. Een paar uur later zit ik met mijn neef bij een zaakje verderop een broodje te eten en daar komt die vrouw binnen om haar losgeld te wisselen in briefjes. De stapels munten die zij uit haar zakken haalde zie je niet eens op de kermis. Makkelijk verdient zou je zeggen, want zo arm was ze niet meer. De laatste tijd wordt er gediscussieerd over het feit dat daklozen tot wel honderden euro’s per persoon bij elkaar schrapen op een dag. Of het helemaal waar is of niet, ik hoor veel stemmen over dat het eigenlijk belachelijk is dat zij “zonder inspanning” zoveel geld verdienen terwijl wij het moeilijk hebben met een studie, baan en vaste lasten.

De (vermeende) overlast die sommige van hen veroorzaken door bijvoorbeeld irritant bedelen en openbare dronkenschap dragen bij aan de slechte beeldvorming, waardoor voor veel mensen het motief om te helpen (voor zover je die nodig hebt) verdwijnt. Ze worden dan ook als tweederangsburgers gezien en behandelt. En de eerste die aangekeken wordt ter oplossing van het probleem is de overheid. Los van het feit dat de overheid veel meer aan het probleem kan doen dan zij tot nu toe voor elkaar gebracht hebben, is dat niet de juiste insteek. Kijk naar wat je zelf kunt doen. De Koran verplicht minimaal 2,5% van het inkomen te schenken aan de armen. Dat is bijna niets. Zelfs de armen moeten dat percentage afstaan van wat ze hebben. Er is altijd iemand armer dan jij. Er is altijd iemand die het slechter heeft. De negatieve houding jegens daklozen is onterecht. Het gaat namelijk niet om de dakloze die (zogenaamd) zonder inspanning aan zijn geld komt. Net als jij en ik moet een dakloze altijd inspanning leveren om aan geld te komen, alleen is voor het de dakloze veel zwaarder dan voor ons. Probeer jij maar de hele dag alleen op straat te dwalen zonder geld en niks te eten. Dag in dag uit en elke keer maar weer verzinnen hoe je nu weer aan geld gaat komen. Wachten tot de 25^e klinkt toch een stuk aantrekkelijker in de oren.

Mocht het waar zijn dat een dakloze gemiddeld 200 á 300 euro op een dag verdient, ik zie er niet veel van. Voor velen die ik tegenkom zijn drugs het probleem. Het is niet de goedkoopste troep waar ze aan vast zitten en ze hebben ook redelijke doses nodig om hun high te krijgen. Ik kom er veel tegen bij mijn werk in de buurt. Toen ik vorig jaar een keer op Rokin liep zag ik een (voor mij) bekende dakloze in het halletje zitten van de Snooker Centre. Ik had een broodje in mijn handen (onaangetast) die ik hem aanbood. Hij vroeg me om een euro. Ik zei dat ik een broodje had voor hem. Hij weigerde, hij wilde perse een euro. Waar zou dat voor zijn dan? Afgelopen woensdag precies hetzelfde verhaal. Ik loop de Albert Heijn uit en bij de bakker aan de overkant staat iemand voorbijgangers om geld te vragen. Altijd handig voor een bakker, dan kunnen mensen moeilijker weigeren. Alleen had deze gast had het wel heel hoog in zijn bol, want hij vroeg echt om specifiek twee euro aan iedereen die langs kwam. Hij nam geen genoegen met minder. Ik bood hem aan die twee euro bij de bakker te besteden, maar hij wilde liever cash. Dikke vinger! Ik kan nu eten voor je kopen, dan is het geld goed besteed en kun je lekker eten.

Ik begrijp aan de ene kant de frustratie wel van zo een persoon. De pijn en stress zou ik ook wel kwijt willen na zo lang te dwalen. Het geld is alleen zo veel beter te besteden. Al is het alleen om te slapen ’s nachts en gewoon te kunnen eten. Meer heb je ‘en principe’ (op zijn Frans) niet nodig. Hoe uitzichtloos je situatie ook is, met een paar honderd euro per dag of per maand heb je toch meer geld dan ik en ik betaal me al plat aan rekeningen. Laat staan wat een dakloze zonder vaste lasten kan doen met zoveel geld. Sommigen verzinnen dan ook de leukste manieren om aan geld te komen. Zingen, dansen, voorlezen of een raar verhaal ophangen. Het kan niet gekker worden. Zo kwam er een keer in het Vondelpark een man naar me toe met een doekje tegen zijn hoofd gedrukt. Hij zei dat er een wond zit en dat hij AIDS heeft. Zo vertelde hij dat niemand in zijn buurt wil komen zodra ze dat horen. Heel zielig allemaal, dus ik geef die man wat geld en onze wegen scheiden. Het mooie aan het Vondelpark is dat je bijna eindeloos in de verte kunt kijken. Dus ik hou die man in de gaten en ja hoor: zo een 200 meter verder gaat het doekje in zijn zak en huppelt hij vrolijk verder. Weer drie euro rijker!

Het maakt niet uit hoe ze het doen, maar ze doen het. Als je verder kijkt dan de oppervlakte (het feit dat ze moeten liegen om aan geld te komen), dan zie je een heel ander beeld dan je gewend bent. Stel je voor dat je niet weet waar je slaapt vanavond, of je wel kunt eten en of je morgen wel weer genoeg geld bij elkaar kunt krijgen. Gun de dakloze ook een goed leven. Een heel goed initiatief om daklozen weer op de goede weg te krijgen is het Z Magazine. Daklozen kunnen voor 80 cent p.s. de kranten inkopen en verkopen die op straat voor 1,50. Ze kunnen zelf bepalen waar en wanneer ze gaan verkopen. Ze delen hun hele week zelf in. Het zijn zelfstandig ondernemers die inkoop en verkoop doen, waarmee ze stukje bij beetje weer op de rails kunnen komen. Er zit een hele organisatie achter het Z Magazine met bestuur, redactie en veel vrijwilligers. Er zitten ook daklozen in de organisatie. Projecten als deze zien we te weinig in Nederland. Er is zoveel ruimte om die paar mensen te helpen. Want Nederland kent betrekkelijk weinig daklozen in vergelijking met andere landen.

Ook vanuit het individu is er veel meer ruimte om te helpen dan er nu naar buiten komt. Sommigen zullen zeggen dat het een utopische gedachte is, maar als iedereen die in Amsterdam Centrum komt een euro zou neerleggen voor de daklozen, dan zou er genoeg te eten en te drinken zijn voor elke dakloze die daar ronddwaalt. Dan zouden we er misschien ook een stuk minder aan over houden.

 Scheidslijnen in de Samenleving

Zit ik in de Get Down te genieten van mijn rust komt er een gast naast me zitten en zegt: “hey, jij bent die gast uit Shouf Shouf Habibi, of niet?” Ik keek hem scheef aan met de vraag of hij dat serieus meende. Toen kwam de tweede domme vraag: “vind je het raar dat ik dat als Nederlander aan jou als Marokkaan vraag?” Wat zijn bedoelingen precies waren vraag ik me nog steeds af. Ik merkte dat hij me uit de tent probeerde te lokken, maar vooralsnog bleef ik rustig. Ik draaide de vraag om. Ik vroeg hem of hij iets raar vond aan de manier waarop ik deed en hoe ik in mijn omgang was met de mensen daar. Had ie niks op te zeggen. Toen zei hij dat ik anders was. Anders dan wie?. Zegt ie: “anders dan andere Marokkanen.” Toen ik vroeg welke Marokkanen hij kent, had ie weer niks te zeggen. Ik vroeg hem wat hij wist van Marokkanen, op de film na dan. Driemaal raden: niks.

Ik vind het grappig dat hij mij tegen kwam, want op de manier dat hij praatte had hij niet verwacht dat hij op zijn plaats gezet zou worden. Wat hij moet weten is dat ik niet ondergeschikt ben aan hem of wie dan ook. Ik wens ook niet op zo een toon aangesproken te worden. Ik ben niet meer of minder dan jij, gedraag je dan ook zo. Ja, ik vind het vreemd dat je me zo een vraag stelt. Niet omdat ik een Marokkaan ben of jij een Nederlander, maar omdat ik je niet ken. Zo praat je niet tegen iemand die je niet kent. Niet op zo een toon. Je mag nog van geluk spreken dat je iemand met geduld tegen het lijf bent gelopen.

Ik vraag me af waar dat gevoel vandaan komt. Het gevoel boven een ander persoon te staan om het feit dat hij Nederlander is en ik niet. En hij vond het vreemd toen ik de discussie omdraaide. Ik confronteerde hem blijkbaar toen ik precies hetzelfde deed. Hij stelde mij rare vragen over het feit dat ik Marokkaan ben en mijn omgang met zaken, maar was stomverbaasd toen ik hem niet de antwoorden gaf die hij had verwacht. Het is duidelijk dat hij in hele nauwe boxen denkt met scherpe scheidslijnen. Hij is een Marokkaan, die ander is een Rasta en die kale met die baard kan ik al helemaal niet plaatsen: dus die zijn anders. Schei toch uit man. Zeg dan niks. Ik wil op elk moment van de dag praten over multiculturaliteit, religie, samenlevingen, noem het maar op. Maar val me niet lastig met praatjes over Marokkaantjes en dat ik anders ben. Anders dan wie? Waarmee vergelijk je mij, Nederlanders? Kun je zeggen dat er vandaag de dag nog een eenduidige beschrijving is van een Nederlander? Verschillen zitten niet alleen in huidskleur of paspoort, ook in de dagelijkse realiteit: in opvoeding, opleiding, omgeving, werk. Dat geld voor ieder persoon in Nederland. We zitten allemaal vast in hetzelfde net en je helpt niet mee door je zo te gedragen.

Illusie als Beeldvorming

Op de middelbare school was het erger. Het enige wat mensen uit mijn klas ‘wisten’ over Marokkanen was dat ze luid en asociaal zijn, omdat die jongens van het VMBO beneden altijd de boel ‘verstoorden’. Die (vwo’ers) hebben duidelijk geen verstand van zaken. Ja, we praten misschien iets luider dan gemiddeld en we zijn wat extraverter in ons doen (zie ook de politiestaat over lichaamstaal), maar dat maakt ons niet asociaal. Het maakt ons gezellig. Kom eens bij een gesprek zitten en je ligt constant dubbel en hebt het zeker naar je zin. Voor diegenen die blijven zeggen: ja, maar jij bent anders. Ik ben niet anders. Ook ik praat hard, praat met mijn lichaam en ben elk moment van de dag voor die gesprekken te vinden. Men denkt aan de hand van kwantitatieve gegevens een oordeel te kunnen geven over de kwaliteit van een Marokkaan of van welke allochtoon dan ook. Dat is fout en niet de manier waarop we zijn getrouwd.

Het beeld dat bestaat over Marokkanen is slechts een beeld, een illusie in de letterlijke zin van het woord. Het merendeel is nog nooit binnen geweest bij een Marokkaans gezin. Toch zeggen de meeste mensen dat Marokkanen geen vrij gezinsleven hebben, waar religie, traditie en taboes heersen en de vrouw een niet significante rol toebedeeld is. Men weet niet waar ze het over heeft. Ten eerste, religie is belangrijk. Niet alleen in het leven van de Moslim, ook de Jood, de Christen, de Hindoe of de Rastafarian. Religie in je leven is een bron van kennis en ervaring en helpt in de persoonlijke ontwikkeling. Belangrijk voor elk individu is het hebben van een identiteit. Je staat voor wie je bent. Religie is geen losse entiteit die bestaat (of kan bestaan) los van de mens. Religie is de relatie tussen een individu en God en kan per definitie niet losgetrokken worden van de (gelovige) mens. Tradities worden met respect benaderd en zijn er niet voor niets. Hier in het Westen zijn (enkele) tradities geïncorporeerd in Christelijke feestdagen, die nu dienen ter stimulans van de economie. De verwachte omzet van bedrijven in december bijvoorbeeld worden niet zonder Sinterklaas (cadeaus), Kerstmis (cadeaus en torenhoge energierekeningen) en Nieuwjaar (vuurwerkverkoop) berekend. Zo diep geworteld zitten ze, laat mij dan op zijn minst tradities onderhouden die niet ten behoeve zijn van de kapitalistische economie en die ten goede komen van mijn ontwikkeling en mijn omgang met mensen. Vol onbegrip over verscheidene tradities, maar wanneer het suikerfeest weer eens is aangebroken dan wordt door iedereen gevraagd of er koek en snoepgoed meegenomen kan worden…

Over taboes gesproken, die zijn vandaag de dag zo groot nog niet. Iedereen heeft radio, tv en internet en een ieder wordt blootgesteld aan dezelfde informatie als elk ander. Marokkaanse ouders zijn inderdaad (over het algemeen) strikt in hun regels omtrent bidden, school en discipline (met recht), maar laten de kinderen verder vrij in hun doen en laten. Seks is misschien een onderwerp dat niet overal besproken wordt zoals bij Spuiten & Slikken. Maar zeg nou zelf, zijn dat de gesprekken die je wilt voeren met je ouders? En vier, over de vrouw kan ik wel eindeloos schrijven. Simpel gezegd, had je alle Marokkanen uit Nederland willen hebben? Had je hun vrouwen nooit moeten laten komen (gezinshereniging), want dan waren ze zelf terug gegaan. Zonder de vrouw binnen het gezin zou het leven niet zijn wat het is. Zij is zo belangrijk in de opvoeding, in tijd van problemen, in tijd van voorspoed. En laat er geen misverstand over bestaan: men denkt dat de Marokkaanse man de dienst uitmaakt binnenshuis, dus echt niet! Vraag dat maar aan een Marokkaan als je in de Get Down zit. Er is een reden dat Eva geschapen werd.

De Nieuwe Generatie

Ik spreek niet graag van verschillen tussen mensen in het algemeen. Dat ik een Marokkaan ben zie ik als het hebben van een bredere achtergrond. Meer kennis van verschillende talen en culturen, wat je als mens helpt te ontwikkelen. Nee, in Nederland moeten we het als een gebrek zien. Een obstakel. Of je bent Nederlander of niet. Ik ben Nederlander in de zin dat ik het rode paspoort heb en hier ben geboren en getogen, hier onderwijs volg, hier werk, hier mijn belasting betaal, hier mijn leven leef. Precies dezelfde (kwantitatieve) zaken die iedereen in Nederland Nederlander maken. Mijn inhoud is gevormd door mijn opvoeding, religie, sociale omgeving. De zaken die mij een Marokkaan maken (ja, dus ook het groene paspoort!) worden niet gedeeld door veel andersgestelden in Nederland en daarop wordt ík anders benoemd. Maar die zaken die mij een Marokkaan maken heb ik als extra lading in mijn rugzak waarmee ik mij door Nederland heen manoeuvreer.

We hebben veel meer overeenkomsten dan verschillen en toch worden we geclassificeerd en gewaardeerd aan de hand van onze verschillen. We leven naast elkaar als mensen die van elkaar verschillen, terwijl de overeenkomsten reden genoeg zijn om geen verschil in elk ander te zien. Zoals ik al zei: we komen hier ter aarde, groeien hier op, spelen, leren, sporten, werken hier. We betalen dezelfde belasting, ademen dezelfde lucht in, maken gebruik van dezelfde ruimte die ons allen toekomt. En dan heb ik het hier alleen nog maar over landsgrenzen. Een begrip dat is voortgekomen uit diezelfde classificatie naar zogenaamde verschillen. Een probleem dat zich (ik weet niet hoe) lang geleden afspeelde, ontwikkeld heeft en nu in een nieuw jasje nog aan de gang is. Hoe is dat mogelijk denk je? 

Ik laat me niet anders noemen op grond van de buitenkant. Praat met me voor je oordeelt. Ik zie een generatie opkomen die het verschil zal maken. Niet het verschil tussen het standaard begrip van een Nederlander (met diens tradities) en een Marokkaan. Maar in het opheffen van bovenstaand verschil. We hebben een eigen identiteit waar we trots op moeten zijn, maar we moeten accepteren dat we dit land delen en dat we de wereld in bruikleen hebben. Hij is niet van mij en niet van jou. Dus oordeel niet op grond van wat je niet weet, maar leer wat er te leren valt en leef ermee. Want noch jij, noch ik kan het verschil maken. Alleen wij (jij én ik) kunnen voor een revolutie zorgen. Kijk niet naar wat de overheid voor je kan doen, want ze kan niks voor ons doen. Zij heeft er elk belang bij dat wanneer puntje bij paaltje komt, het land verdeeld is en de mensen onderling vechten. Dat is de enige manier waarop zij haar macht kan behouden. Ons verdelen is een mechanisme dat die machtsverhouding in stand houdt. Het is aan ons om dat mechanisme te breken. Het is aan ons om grensoverschrijdend te denken en te zijn. Het is onze taak om de samenleving tot een leefbare plek te maken. Het begrip ‘samen’ moet weer terug naar samenleving, want momenteel is er geen beleving. Alleen de passiviteit van de massa.